Фелікс Акерман
74  
Лекция25 апреля 2013
Мультыкультуралізм у Беларусі? Мінулае і будучыня культурнай разнастайнасці ў агульнаеўрапейскай і лакальнай перспектыве
Раз на два гады ў Гародні праходзіць Фестываль нацыянальных культур, які адлюстроўвае асаблівую постсавецкую практыку прадстаўлення этнічнай разнастайнасці. Але як гэта суадносіцца з практыкамі паўсядзённага жыцця розных сацыяльных групаў? І як можа спрыяць з'яўленню вымярэння мультыкультуралізму ў сучаснай Беларусі?

Страницы

Фелікс Акерман: Дзякуй, за запрашэнне. Я вельмі рады, што я тут, у Гародні. Я першы раз ехаў у Гародню з Вільні і павінен прызнацца, што крыху турбаваўся, як жа гэта будзе, бо я заўжды ехаў з Кузніцы. Я атрымаў візу, паехаў у Друскінінкай, і высветлілася, што Вільня і Гародня зусім блізкія. Я пра гэта ведаў раней з літаратуры, з гісторыі, але добра мець такое адчуванне, што гэта насамрэч блізка. Я вельмі рады, што тут сёння прысутнічаюць мае старыя знаёмыя, сябры і калегі. Я таксама вельмі рады, што тут ёсць людзі, з якімі я яшчэ не паспеў пазнаёміцца, бо было б трошкі дзіўна сустрэцца толькі са старымі знаёмымі.

Я пачаў насамрэч задумвацца пра пытанне, ці ёсць мультыкультуралізм карыснай канцэпцыяй для Беларусі, толькі калі пачаў рыхтавацца да сённяшняй сустрэчы. І ўжо павінен сказаць, што ў мяне няма гатовага адказу, і я рады буду з вамі падыскутаваць. Да майго ўступу я хацеў бы запытаць у вас, якія ў вас узніклі асацыяцыі, калі вы чыталі афішу “Мультыкультуралізм і Беларусь”. Пра што я буду распавядаць?

Рэпліка з залы: Хіба пра сужыццё розных народаў, розных культур у Гародні міжваеннага часу.

Ф.А.: Добра, розныя народы, разнастайнасць нейкая культурная, народная. Іншыя думкі наконт мультыкультуралізму?

Рэпліка з залу: Сітуацыя мультыкультуралізму прадугледжвае нейкую роўнасць культур. У Гродне ці было так – гэта вялікае пытанне, дыскусія пра гэта будзе досыць напружаная, мне здаецца.

Ф. А.: Пытанне мультыкультуралізму абмяркоўваецца на Захадзе. І ці ёсць сэнс стасаваць яго да лакальнай сітуацыі?

Рэпліка з залу: У аб’явах нешта было пра свята нацыянальных культур у Гародні. І якое дачыненне мае гэтае свята да мультыкультуралізму ў Гародні?

Ф. А.: Вельмі добра, дзякуй, што Вы сказалі. Гэта было наступнае пытанне: як прайшло свята нацыянальных культур у 2012 годзе?

Рэпліка з залу: Казалі, што ўпершыню была кітайская пляцоўка. Праўда, я не была і не бачыла.

Ф. А.: А гэта былі мясцовыя кітайцы?

Рэпліка з залу: Не, з Мінску былі кітайцы. Кітайская амбасада адмыслова зрабіла гэтую… Яны вельмі добра арганізаваныя.

Ф. А.: Хто яшчэ быў? Я даўно ўжо не быў на фестывалі. Больш за 10 гадоў таму я быў на трэцім фестывалі.

Рэпліка з залу: Вельмі шмат было іншых меншасцяў. Галандцы былі.

Ф. А.: А можаце мне вельмі каротка перадаць, які сэнс фестывалю?

Рэпліка з залу: Паказуха.

Ф. А.: Ёсць нейкі момант паказухі ў гэтым, але як там прадстаўленыя нацыянальныя культуры?

Рэпліка з залу: Очань красіва.

Рэпліка з залу: І ўсе ядуць шашлык.

Ф. А.: Ёсць нейкі момант гастранамічны. А як яшчэ прадстаўленыя нацыянальныя культуры? Што абавязкова ёсць на іх пляцоўках?

Рэпліка з залу: Спявалі. Танцавалі.

Рэпліка з залу: Строі нацыянальныя.

ackermann15.jpg

Ф. А.: Гэта ўжо самыя важныя моманты, калі мы возьмем гастраномію, танцы, спевы і вопратку. Я запытаў, бо мне здаецца, што Фестываль нацыянальных культур можа спадабацца, можа не спадабацца, але ён выражае нейкае ўяўленне, як праяўляецца этнічнасць ці нацыянальная культура сення ў Беларусі. І вельмі цікава, што гэта прадстаўленне сучаснае, у нейкім сэнсе дзяржаўнае і грамадскае – яно вельмі блізкае Гердэраўскаму разуменню народаў, якія маюць сваю, аддзеленую ад іншых народаў культуру, якія спяваюць на сваёй мове, якія таньчаць і ў якіх ёсць нейкае сваё адзенне. Тут з аднаго боку ёсць сувязь з тым, што кожныя два гады адбываецца ў Гародні, але таксама з тым, як пачаліся нацыянальныя рухі ў ХІХ стагоддзі. А з другога боку там вельмі шмат савецкага – як у савецкія часы на афіцыйным узроўні ў рамках савецкіх рэспублік практыкаваліся нацыянальныя культуры.

Што я зрабіў у сваёй кніжцы пра Гародню [1] – я паспрабаваў раскрыць, у чым была этнічнасць і ўяўленне пра этнічнасць і нацыянальнасць раней, як гэта было, напрыклад, калі тут былі немцы ў 1916 ці 1917 годзе, падчас Першай сусветнай вайны, якое ў іх было ўяўленне пра тое, чым адрозніваюцца людзі тут, у Гародні. Я назваў гэта лакальнай гісторыяй этнічнасці. Гэта не гісторыя міжэтнічных сувязяў (у тым сэнсе, як палякі пасварыліся з яўрэямі ці з беларусамі), а хутчэй гісторыя таго, як змянілася само ўяўленне пра тое, у чым заключаецца нацыянальная культура.

І чаму я запытаў пра мультыкультуралізм… Я сюды трапіў роўна 10 гадоў таму, прыехаў увесну, я тады вучыўся ў London School of Economics and Political Sciences на праграме “Russian and Post-Soviet Studies” і хацеў разабрацца з адрозненнямі нацыянальнага руху ва Украіне і Беларусі. Я ніколі раней не быў у Гародні і вырашыў для гэтай магістарскай працы прыехаць сюды. Мяне добра сустрэлі, я паглядзеў горад і зразумеў, што ёсць сэнс далей працаваць. Мой лонданскі вопыт быў важны тым, што я там трапіў у англасаксонскае атачэнне, дзе з аднаго боку было крыху іншае мысленне пра нацыяналізм, нацыянальныя рухі і этнічнасць, а з другога боку там быў час філасофскай спробы асэнсавання якраз групавых правоў.

Я казаў пра кнігу і што 10 гадоў таму прыехаў сюды ўпершыню, пасля гэтага вырашыў пісаць дысертацыю, а праз восем гадоў пасля гэтага выйшла кніга, так што, можна сказаць, 7-8 гадоў я займаўся Гародняй. Павінен сказаць, што крыху дзіўна цяпер сюды прыязджаць, калі столькі займаўся горадам, але цяпер ужо не жывеш тут. Ва ўсялякім выпадку кніга ёсць, і яшчэ больш важная інфармацыя, што яна перакладаецца на беларускую мову ў рэдакцыі “АРХЭ”. Я вельмі чакаю гэтага перакладу і з задавальненнем яшчэ раз прыеду, толькі з новай кнігай. Але на гэтай сустрэчы я пускаю пагуляць па шэрагах сваю кнігу на нямецкай мове. Там ёсць і фотаздымкі, і апошняя польскага мапа, і першая савецкая мапа.

Наконт мультыкультуралізму… Звычайна мы гаворым пра мультыкультурнае грамадства проста як апісанне таго, што мы маем дачыненне з грамадствам, у якім ёсць нейкая форма культурнай разнастайнасці. Але мне больш цікавы нарматыўны аспект, і тут насамрэч я б дэфініцыю мультыкультуралізму ўзяў вельмі вузка, у англасаксонскім сэнсе – там гэта якраз філасофскае пытанне, і дыскусія звязаная з тым, ці трэба даць групам, якія сябе вызначаюць у сваім бачанні інакш, чым большасць, нейкія дадатковыя правы, каб яны сябе знайшлі ў грамадстве ў цэлым. На Захадзе гэта звязана перадусім з грамадствамі, у якіх пасля Другой сусветнай вайны быў вялікі ўплыў людзей з-па-за іх межаў. Цікава, што там гэта было найперш у сувязі з каланіяльным мінулым, што людзі прыехалі, напрыклад, у Англію або Галандыю з былой імперыі.

У нас тут іншая сітуацыя, бо і Расійская імперыя, і Савецкая імперыя – там каланізацыя была хутчэй за ўсё ўнутранай, не было міграцыі з далёкіх краінаў, яна была ўнутрыкантынентальная, бо трошкі іншыя былі абставіны.

З другога боку, мне здаецца, вельмі важна, што ў самой Беларусі міграцыя не настолькі важная, калі мы гаворым пра ХІХ стагоддзе, але больш важнае тое, што мы называем памежжам, дзе была хутчэй спецыфічная форма сумеснага жыцця, дзе культурныя адрозненні групаў былі відавочныя для мясцовых жыхароў, але не было так, што былі групы (асабліва хрысціянскія), ясна адна ад адной аддзеленыя ў ХІХ стагоддзі. Хутчэй за ўсё (асабліва не ў гарадах, а ў вёсках) гэта было, як з дыялектамі: яны паступова пераходзілі адзін у аднаго. Пры гэтым у гістарычнай Літве, вядома, былі групы мігрантаў, якія захавалі нейкую культурную адметнасць якраз у сувязі з тым, што яны не мясцовыя ў гістарычным сэнсе, першапачаткова, і яны тут жылі даўно, сталі мясцовымі жыхарамі, але не асіміляваліся ў славянскую або балтыйскую большасць. У асноўным гэта яўрэі і татары. Гэта добры прыклад групаў, якія ў горадзе ці ў вёсках захавалі яшчэ ў ХХ стагоддзі сваю адметнасць як групы.

Я супраць такога рамантычнага бачання, што ў Гародні заўсёды было файна і прыгожа, бо тут было шмат розных народаў, што яны заўжды тут выдатна адзін з адным жылі. Хутчэй гэтага не было, але быў нейкі гістарычны вопыт сумеснага жыцця. Добры прыклад сумеснага жыцця побач тут – яўрэі і хрысціяне. Кожны жыў у сваім свеце, былі такія пункты (напрыклад, рынак), дзе адбываліся сустрэчы. Зусім нядаўна я даведаўся, што ў мястэчках славяне таксама ведалі ідыш, як у Вільні цяпер мясцовыя людзі ведаюць яшчэ польскую мову.

Калі мы гаворым пра ХІХ стагоддзе, то ў непалітычным сэнсе гэта не праблема – гаварыць пра мультыкультуралізм. Было магчыма, асабліва ў вёсках, ладзіць сваё жыццё. Можна сказаць вельмі агульна, што праблемы пачаліся, толькі калі ўжо ішлі нацыянальныя рухі. Праблема была ў тым, што пачалася ідэалогія, накіраваная на тое, каб аб’яднаць сацыяльную групу паводле этнічнай прыкметы, але з мэтай злучыць гэта з акрэсленай тэрыторыяй. І тут пачаліся праблемы, што з аднаго боку ў другой палове ХІХ стагоддзя трэба было прымаць рашэнне пра сваю прыналежнасць, напрыклад, тым людзям, якія жылі ў вёсцы і якія сябе лічылі проста хрысціянамі (каталікамі, праваслаўнымі ці раней уніятамі). І праблемы тут ужо пачаліся ў ХХ стагоддзі.

Калі мы глянем на гісторыю Гародні ў ХХ стагоддзі, то гаварыць пра мультыкультуралізм у нейкім пазітыўным сэнсе мы не можам. Я хацеў бы вельмі коратка сказаць, чаму. З аднаго боку мы маем дачыненне з унутранымі спрэчкамі, звязанымі і з нацыянальнымі рухамі, і з іншымі палітычнымі рухамі, як, напрыклад, камунізм, сацыялізм ды іншыя. Але з другога боку адначасова мы маем дачыненне ў ХХ стагоддзі з ідэалогіямі і практыкамі, якія шлі не знутры, не з Гарадзеншчыны, а якія шлі з захаду і ўсходу, я маю на ўвазе асабліва час акупацыі і розныя формы рэпрэсіяў, дэпартацыяў, а потым, падчас Другой сусветнай вайны, і генацыду.

Я зараз бы вельмі каротка прайшоў праз ХХ стагоддзе і даў бы прыклады, наколькі рознымі былі падыходы мясцовых уладаў, якія ўжо ў другой палове ХІХ стагоддзя зразумелі, што для іх этнічнасць і нацыянальная самасвядомасць – гэта палітычны фактар. І тут вельмі цікавы момант, што пачала ўзнікаць свядомасць у саміх уладаў, што гэта важны момант, што ёсць групавыя ідэнтычнасці.

Я буду казаць у асноўным пра тое, якое ўяўленне было ва ўладаў пра тое, як трактаваць такія групавыя ідэнтычнасці. Першы момант, як я ўжо сказаў, заключаецца ў тым, што з самага пачатку ХХ стагоддзя кожная ўлада, якая тут была, разумела, што трэба працаваць на гэтай глебе, гэта быў важны момант для забеспячэння ўлады. І вельмі цікава, што якраз у той момант, калі такая свядомасць з’явілася тут у расейскі перыяд, пачаліся першыя перапісы насельніцтва. У гэтай частцы Еўропы першы перапіс насельніцтва адбыўся ў 1897 годзе (афіцыйны ўсерасійскі перапіс). Гэта вельмі важна тым, што першы раз былі ўведзеныя афіцыйныя катэгорыі, у якіх людзі могуць выразіць сваю культурную адметнасць. І вельмі важна, што ў гэтым першым усерасійскім перапісе былі ў асноўным мова і рэлігія. Не было ніякай нацыянальнасці або этнічнасці – “хто вы?”. Было проста “на якой мове вы размаўляеце?”.

ackermann18.jpg

Рэпліка з залы: Пытанне было пра родную мову.

Ф. А.: Так, пра родную мову. Потым у польскіх перапісах ёсць пытанне “на якой мове вы размаўляеце ў хаце?”… З гэтага перапісу мы маем шмат інфармацыі пра тое, якая тут была разнастайнасць, але яна там зафіксаваная якраз на ўзроўні – колькі каталікоў, колькі праваслаўных, колькі яўрэяў, і на якой мове яны размаўляюць. Але ўжо інтэрпрэтацыя, хто з іх беларусы і хто з іх палякі, і хто з іх яўрэі, – гэта інтэрпрэтацыя адміністрацыі таго часу. Яшчэ больш часта гэта інтэрпрэтацыя гісторыкаў, якія спрабуюць даказаць, што Гародня заўжды была польская, ці руская, ці беларуская, ці яўрэйская. І гэта я маю на ўвазе, калі гавару пра гісторыю этнічнасці – як яна фіксавалася, у якіх катэгорыях яна была выражаная ў той час.

Зразумела, што перапіс насельніцтва – гэта не адлюстраванне рэчаіснасці, а проста вынік пэўнай адміністрацыйнай тэхналогіі, як упарадкоўваць насельніцтва па пэўных катэгорыях. І ўжо ў расейскі час гэта было вельмі важна ў палітычным сэнсе, але ў ХХ стагоддзі гэта рабілася ўсё больш важным. Добрым прыкладам таго, што перапіс насельніцтва – гэта не рэчаіснасць, а нейкі ўрывак з пэўнай перспектывы, можа служыць дзённік віцэ-бургамістра нямецкіх акупацыйных сілаў. У дзённіку для сваіх унукаў яму было важна напісаць, што ў Гародні было – і ён так і піша – столькі палякаў, столькі яўрэяў… Я запомніў, што ў той час пайшло "вялікае бежанства", і ў яго спісе амаль не было рускіх, яшчэ менш было беларусаў. У 1916 годзе ў яго спісе, у афіцыйным нямецкім перапісе, ёсць 3% беларусаў у Гародні. Можна было б доўга гутарыць, адкуль такая лічба ўвогуле, але мне больш важна, што мы гэтага не ведаем. Чаму мы не ведаем? Бо так ці іначай ёсць розніца паміж гэтымі перапісамі, дзе ўлада запытала “на якой мове вы размаўляеце?” ці “якая ў вас рэлігія?”, і самаўяўленнем жыхароў. Гэта яшчэ не сведчыць аб тым, як у той час сябе людзі самі бачылі.

Ва ўсякім выпадку для немцаў, калі яны тут стаялі, гэта так ці інакш быў важны момант – ведаць, з кім яны маюць дачыненні. І яшчэ іншы момант: для іх самае вялікае захапленне – гэта былі яўрэі. Бо ў Нямеччыне яўрэі з першай паловы ХІХ стагоддзя, можна сказаць, асіміляваліся, была размова, што мы зараз будзем нямецкімі жыхарамі Маісеевага веравызнання. Былі падобныя стратэгіі ў польскія часы. У Нямеччыне гэта вельмі моцна праяўлялася, так што яўрэі зрабіліся немцамі з нейкім уяўленнем пра тое, што іх продкі былі яўрэямі, плюс у нейкіх выпадках была яшчэ іудзейская рэлігія, але абсалютна не ва ўсіх. Для іх сустракацца з неасіміляванымі яўрэямі, якія ў Гародні так ці інакш маюць больш традыцыйны лад жыцця, – гэта было захапляльна, і вельмі шмат цікавых момантаў, тэкстаў… Я гэтым займаюся ў Вільні: як пішуць нямецкія жаўнеры (часам самі яўрэйскага паходжання) пра мясцовых яўрэяў. І для іх гэта было з аднаго боку вельмі важнае захапленне, а з другога боку ў дзённіку віцэ-бургамістра ў Гародні мы бачым, што гэта ў адміністрацыйным сэнсе вельмі важна: трэба дамовіцца з яўрэямі, бо без іх не будзе ні бульбы, ні гарэлкі, ні іншых рэчаў.

У міжваенны час былі два перапісы насельніцтва – у 1921 і 1931 гадах. І вельмі цікавы момант, што палякі ў 1921 годзе запыталі “якая нацыянальнасць (narodowość)?”. Яны былі настолькі незадаволеныя вынікамі, што ў 1931 годзе ўжо не запыталі пра гэта. Чаму? Бо ў такіх рэгіёнах, як тут, надта шмат людзей, якія не павінны сказаць, што яны палякі, сказалі, што яны палякі. Сярод іх шмат тых, пра каго ў нашым выпадку мы думаем, што яны павінны быць беларусамі.

Не буду паглыбляцца ў гэтыя перапісы і казаць, колькі каго было ў Гародні, гэта не так цікава. Мне здаецца, больш цікава, што ўсё-такі мясцовая польская ўлада вяла канкрэтную палітыку, каб паланізаваць горад. Тут прымаліся меры супраць беларускіх дзеячаў, але ў тым ліку гэта былі меры супраць камуністаў, яўрэяў. Усё гэта пачынаецца яшчэ ў 1920-х. Былі нейкія спробы працаваць з мясцовым насельніцтвам. І ўжо ў сярэдзіне 1930-х гадоў польская адміністрацыя разумее, што няшмат змянілася: яўрэі надалей займаюць вельмі важную эканамічную пазіцыю ў гарадах, а ў вёсках мясцовыя славяне не абавязкова зрабіліся ў той час палякамі. Гэта ўжо было відавочна. І там ёсць такі цікавы момант, што пасля смерці Пілсудскага ў Гародні назіралася радыкалізацыя мераў мясцовай польскай адміністрацыі, якая спрабавала ўжо сілай ціснуць на розныя групы, у адносінах да якіх лічылася, што яны павінны зрабіцца палякамі. Я дам трохі прыкладаў. У той час была такая опцыя ў мясцовых яўрэяў – зрабіцца часткай польскага грамадства, палякамі Маісеевага веравызнання. Можна было і хрысціцца, але ў Гародні вельмі няшмат выпадкаў. Хутчэй за ўсё была опцыя для людзей, якія былі добра адаптаваныя ў польскамоўнай сферы гораду, афіцыйнай, публічнай, якія добра ведалі, што яны яўрэі, але на вуліцы яны не моцна адрозніваліся. Ёсць такі цікавы момант, што іх пасля Халакосту больш выжыла, бо яны лепш па-польску гаварылі. У той час у Гародні было дзесьці 50 тысяч жыхароў, і палова была яўрэямі. Пераважная іх большасць – гэта былі бедныя працоўныя, якія ў хаце размаўлялі на ідыш, і частка з іх ведала іўрыт, але далёка не ўсе. Польскую мову ведалі па-рознаму, расейскую мову ведалі па-рознаму.

Тут ёсць такі момант, што для мясцовай яўрэйскай эліты былі магчымыя розныя варыянты, беларускай эліты ў той час не было – відавочнай, у публічнай сферы жыцця. Андрэй Чарнякевіч цяпер мае больш часу, можа, ён знайшоў яшчэ нейкія крыніцы, але калі я працаваў над гэтымі пытаннямі, то я знайшоў няшмат беларускасці ў публічнай сферы ў 1930-х гадах. Гэта не значыць, што не было беларусаў у горадзе, але магчымасці ім выразіць сябе і актывістаў, якія б гэта спрабавалі, у 1930-х гадах амаль што не было. У 1920-х гадах мы гэта яшчэ бачым, асабліва на пачатку 1920-х, але пазней гэта амаль не праяўляецца ў Гародні.

Яшчэ наконт яўрэяў. Польскія ўлады з 1935 года пачынаюць пашыраць ідэалогію жыдакамуны, што нібыта ёсць пагроза з усходу – гэта камунізм, бальшавізм, і што за гэтым стаяць яўрэі. Я знайшоў вельмі канкрэтныя моманты ў Гародні, што якраз тыя афіцыйныя палякі, якія сюды прыехалі з Варшавы, у арміі, у гарадской адміністрацыі – яны ладзілі публічную кампанію супраць бальшавікоў, але гэта была антысеміцкая кампанія. Яны нават у нейкі час замовілі ў НСДАП, у Нямеччыне, матэрыялы для выставы супраць бальшавізму.

Тут таксама важны момант, што калі мы гаворым пра групавыя ідэнтычнасці і пра ўладу, якая іх разглядае, гэта не значыць, што маецца на ўвазе толькі этнічнасць. Ёсць таксама палітычны момант, і важна, што ўвесь час у міжваенны перыяд ідзе барацьба з камунізмам. Цэнтрам беларускай культуры тады была вязніца побач з Фарным касцёлам, і беларускія дзеячы там сядзелі не таму, што яны былі беларусамі, а таму, што яны ангажаваліся ці за сацыялізм, ці за камунізм, ці за “Грамаду”.

Апошняе наконт міжваеннага перыяду: была спроба стварыць праваслаўных палякаў у гэтым рэгіёне. Гэта было зроблена дастаткова позна, толькі ў другой палове 1930-х гадоў. Калі была разбураная царква, якая стаяла на плошчы Тызенгаўза?

Рэпліка з залы: 1938 год.

Страницы