Фелікс Акерман
76  
Лекция25 апреля 2013
Мультыкультуралізм у Беларусі? Мінулае і будучыня культурнай разнастайнасці ў агульнаеўрапейскай і лакальнай перспектыве
Раз на два гады ў Гародні праходзіць Фестываль нацыянальных культур, які адлюстроўвае асаблівую постсавецкую практыку прадстаўлення этнічнай разнастайнасці. Але як гэта суадносіцца з практыкамі паўсядзённага жыцця розных сацыяльных групаў? І як можа спрыяць з'яўленню вымярэння мультыкультуралізму ў сучаснай Беларусі?

Страницы

Ф. А.: Была агульная акцыя, калі ва ўсходняй Польшчы былі разбураныя цэрквы. Але ў той жа час у Гародні з цаглін гэтай царквы мусіла быць пабудаваная новая царква для праваслаўных палякаў. Гэта такая опцыя, якую мы цяпер маем у Беластоку: самыя вялікія патрыёты ў Беластоку – гэта праваслаўныя, там гэта атрымалася, ужо пасля вайны. Ідэя заключалася ў тым, каб стварыць мясцовых партыётаў польскай дзяржавы і даць ім магчымасць мець нейкую рэлігійную адметнасць. Зразумела, што гэта ў Гародні не атрымалася. Як мы казалі, толькі ў 1938 годзе было фарсіраванне гэтай ідэі, а ўжо ў 1939 годзе прыйшлі бальшавікі і насталі іншыя часы.

Першая савецкая акупацыя – ці "першыя саветы", як казалі мясцовыя жыхары, – пачалася ў верасні 1939 года, і мне вельмі важна, што ў савецкай оптыцы нацыянальнае пытанне не было на першым месцы – яны пачалі разбураць горад па сацыяльных прыкметах: цярпелі тыя людзі, у каго былі вялікія дамы, у каго былі большыя бізнесы, і зразумела, тыя людзі, якія працавалі на польскую дзяржаву. А палякі ў дзяржаўную адміністрацыю бралі ў асноўным палякаў, таму сярод ахвяраў Саветаў было больш палякаў. Гэта датычыць і адміністрацыі, і войска, і вайсковага асадніцтва. Такім чынам, было больш польскіх ахвяраў, але і шмат яўрэйскіх ахвяраў (пра што мы звычайна забываем): багатых яўрэяў таксама высылалі ў Казахстан яшчэ ў чэрвені 1941 года, як і багатых мясцовых каталікоў ці праваслаўных.

Калі яшчэ каротка пра савецкія пачаткі тут, то з аднаго боку была сацыяльная логіка рэпрэсіяў – яны ішлі супраць канкрэтных групаў у адносінах да функцый, якія яны займалі ў польскай дзяржаве. А з другога боку ў той час ужо была асаблівая падазронасць у дачыненні палякаў. У савецкія часы, пасля 1939 года і таксама пасля 1944 года, гэта было пытанне і былі асабліва дрэнныя адносіны да мясцовых палякаў – да іх ставіліся так дрэнна, што самі Саветы сказалі ў нейкі момант, што так больш нельга.

Калі ўжо прыйшлі немцы, то пра мультыкультуралізм увогуле лепш не ўспамінаць, бо яны прыйшлі з вельмі канкрэтнай оптыкай, расісцкаю, і яны дзялілі мясцовых жыхароў не на нацыі, а на расы. Калі яны сюды прыйшлі, ідэя знішчыць яўрэяў ужо ў прынцыпе была ў дарозе. І першыя забойствы не толькі так званых паліткамісараў, але і жанчын, і дзяцей, і старых, адбыліся ў канцы лета 1941 года на літоўска-беларускай мяжы ці на літоўска-славянскім памежжы. Немцы знішчалі яўрэяў за тое, што яны яўрэі. Стварылі гета, і тут быў такі важны момант, што ў такім горадзе, як Гародня, немцам патрэбныя былі людзі, якія сказалі б, хто тут яўрэі. Тут дапамагалі мясцовыя, якія добра ведалі, дзе, у якой хаце па-за гета жывуць яўрэі, бо ў міжваенны час гэта была важная справа – суседзі добра ведалі, хто дзе жыве. І, можа, не ў нацыянальным сэнсе, але, напэўна, у рэлігійным: дзе жывуць каталікі, дзе жывуць яўрэі, дзе праваслаўныя.

Таксама важна, што немцы пасля смерці яўрэяў (ужо ў 1943 годзе ў Гародні з 25 тысяч яўрэяў засталося некалькі дзясяткаў, горад быў ужо славянскі, хрысціянскі) пачалі рэпрэсіі асабліва супраць палякаў. І таксама былі спробы (кіруючыся прынцыпам “падзяляй і ўладар”), як гэта называецца ў сучасным беларускім заканадаўстве, распаліць міжнацыянальную варожасць. Немцы спрабавалі працаваць на гэтай ніве, асабліва паміж беларусамі і палякамі. Я сказаў бы, што ў іх не надта атрымалася, у тым ліку таму, што было мала тых дзеячаў-беларусаў, якія былі ў той час відавочныя. Мы ведаем з дакументаў, што іх было не так шмат.

І таксама мы павінны ўспомніць, што калі афіцыйна Другая сусветная вайна скончылася і Саветы прыйшлі другі раз, то рэпрэсіі працягнуліся: і высылкі ў Сібір, расстрэлы. Асабліва ў дачыненні польскіх дзеячаў, якія былі ў Арміі Краёвай (АК), але таксама іншых дзеячаў, якія ўвогуле тут былі, на месцы, але таксама тых, хто вяртаўся з прымусовай працы ў Нямеччыне, ды іншых.

Мне ў маёй кнізе было важна не працаваць выключна з міжваенным перыядам ці выключна ваенным перыядам, а спрабаваць рабіць гэта разам з пасляваенным перыядам.

У маёй канцэпцыі кнігі ўяўленне пра этнічнасць і нацыянальнасць у Гародні змянілася пасля вайны ў выніку міграцыі вясковага насельніцтва ў горад ды індустрыялізацыі Гародні, якая пачалася 50 гадоў таму. Тое, што мы маем сёння ў дачыненні этнічных самаўяўленняў, гэта вельмі савецкае. Вельмі часта я размаўляў з маладымі людзьмі … Я лічу, што не мае сэнсу пачынаць размову пытаннем “хто вы?”, але вельмі часта я быў здзіўлены, што людзі кажуць (нават калі я не запытваюся), што “я на адну чвэрць паляк” або “я на тры чвэрці беларус” або “я на адну чвэрць яўрэй”. Адкуль гэта бярэцца? Гэта бярэцца з савецкага пашпартнага рэжыму, дзе была пятая графа “Нацыянальнасць”. І зразумела, што ў кожнага павінна быць нацыянальнасць, прычым толькі адна, і калі нараджаецца дзіцё, трэба выбіраць адну нацыянальнасць. І такім чынам атрымліваецца, што мы ведаем, хто былі нашы дзяды – якраз з пашпарту. Мне было цікава ў Гародні, што большасць свядомасці “хто я” якраз звязаная з гэтым савецкім пашпартным рэжымам: я ведаю, што я беларус, бо гэта ў мяне ў пашпарце напісана. Я не скажу, што ўсе так лічаць, але ў мяне ёсць такі тэзіс, што большасць беларускай свядомасці з’явілася дзякуючы гэтай пятай графе, дзе ясна пішацца, што ты – беларус.

У савецкія часы пачынаецца фалькларызацыя нацыянальных культур, увядзенне ўсяго таго, што мы маем цяпер на Фестывалі нацыянальных культур у Гародні. Асабліва пераносяцца нейкія вясковыя элементы, лічыцца, што яны маюць дачыненне да этнічнага кораня гэтай групы, – яны пераносяцца ў горад і там ужо ў савецкім ракурсе культывуюцца: фестывалі, ансамблі, гурткі – у школах, на заводах і ў іншых установах. Я называў бы фалькларызацыяй якраз працэс трансфармацыі гэтых традыцыяў у гарадскую культуру. Тое, што мы цяпер маем на Фестывалі нацыянальных культур у Гародні, – гэта ўжо не вёска, а постсавецкі горад, гэта ўжо гарадскія традыцыі. І зразумела, што яны новыя і няшмат маюць дачынення да ўяўленняў беларусаў ці ўкраінцаў ці немцаў да Другой сусветнай вайны або ў ХІХ стагоддзі.

І відавочна для мяне ў Гародні, што гэтая савецкая катэгарызацыя нацыянальнага яшчэ вельмі моцна дзейнічае сёння. І якраз фестываль – гэта добры прыклад таго, што мы даем групам магчымасць нейкую такую форму далей распрацоўваць ці ахоўваць нават у нейкім сэнсе. У тым ліку гэта датычыць беларускай групы. Яна на Фестывалі нацыянальных культур мае такі ж статус, як усе іншыя. Гэта вельмі цікавы момант, што афіцыйна якраз у такім фалькларыстычным ракурсе ёй там ёсць месца.

Праблемы пачынаюцца тады, калі такія групы, як, напрыклад, беларуская або польская, пачынаюць выстаўляць палітычныя патрабаванні. Пакуль яны таньчаць і спяваюць і вопраткай займаюцца і харчаваннем з гарэлкай ці без, нічога страшнага. Але калі яны ўжо насамрэч на базе сваёй групавой ідэнтычнасці пачынаюць выстаўляць палітычныя патрабаванні, напрыклад, наконт школы, мовы, газеты, самакіравання ў грамадскіх арганізацыях, то пачынаюцца праблемы.

Мультыкультуралізм – гэта калі ў гэтых групаў ёсць палітычныя правы. І тут цікавы беларускі выпадак. З групай беларусаў атрымліваецца вельмі падобна, як з іншымі групамі ў Гародні. Існуе частка мультыкультуралізму, якая называецца “affirmative action”: мы дамо бедным мігрантам, асабліва з Афрыкі, спецыяльную магчымасць і нават трохі больш, чым іншым, каб яны развіваліся і атрымлівалі магчымасць развівацца як адметная група. Я сказаў бы, што Адраджэнне, асабліва пасля 1991 года, і тыя гады ў Беларусі, калі было іншае стаўленне ў тым ліку да беларускай мовы і іншых аспектаў, можна ў нейкім сэнсе разглядаць як “affirmative action” у адносінах да беларусаў. Бо калі гэта пачалося ў канцы 1980-х гадоў, зразумела, што ў той час этнас ці этнічная група беларусаў, пра якія марылі на пачатку ХХ стагоддзя, ужо моцна змяніліся. І ўжо ў той час вялікая частка грамадства, якое перайшло з вёскі ў горад, не было беларускамоўным, наколькі я разумею. Атрымліваецца дзіўным чынам, што сёння, нягледзячы на тое, што афіцыйна мы маем дзвюхмоўную дзяржаву, усё ж такі беларускамоўная культура мае статус, падобны да меншасці. Я гэта зразумеў, калі працаваў у газеце “Głos znad Niemna”: гэта быў такі час, што абавязкова, калі быў нейкі мітынг, беларусы ішлі да палякаў і наадварот.

Мой тэзіс такі, што статус беларусаў, якія сябе ідэнтыфікуюць праз беларускую мову, на сённяшні дзень вельмі падобны да статусу палякаў у Гародні. Можа, я на гэтым і закончу. Думка такая, што мультыкультуралізм у такой сітуацыі мае сэнс, асабліва калі мы гэта бярэм як мадэль, якую можна перанесці ў дачыненні саміх беларусаў.

Страницы