Фелікс Акерман
76  
Лекция25 апреля 2013
Мультыкультуралізм у Беларусі? Мінулае і будучыня культурнай разнастайнасці ў агульнаеўрапейскай і лакальнай перспектыве
Раз на два гады ў Гародні праходзіць Фестываль нацыянальных культур, які адлюстроўвае асаблівую постсавецкую практыку прадстаўлення этнічнай разнастайнасці. Але як гэта суадносіцца з практыкамі паўсядзённага жыцця розных сацыяльных групаў? І як можа спрыяць з'яўленню вымярэння мультыкультуралізму ў сучаснай Беларусі?

Страницы

Дыскусія

Вольга Шпарага: Спасибо Феликс. Я хотела бы уточнить: мультикультурализм имеет смысл в Беларуси, потому что поможет артикулировать права различных групп?

ackermann121.jpg

Ф. А.: Так, у такім сэнсе, што гэта ідэалогія або нарматыўнае мысленне, дзе ёсць сэнс падтрымліваць групу, нават калі яна ў меншасці, падтрымліваць яе ў тым, што яна мае права і мы ёй дамо рэсурсы, каб яна магла ажыццявіць сваю культурную опцыю.

Рэпліка з залы: Я, можа быць, крыху пракаментую. Было вельмі цікава, вялікі дзякуй. Але я так разумею, што мы ўвесь час упіраліся з гэтымі цікава пададзенымі Феліксам фактамі ў некаторыя канцэптуальныя рэчы. Каб зразумець паўстанне шматэтнічнасці, шматканфесійнага поля, якім была Горадня, мы ніяк не абыдземся без таго, каб паразмаўляць пра тое, што ўсе гэтыя меншасці, габрэі, напрыклад, былі сярэднявечнымі карпарацыямі. Гэта было карпаратыўнае грамадства, высокастратыфікаванае феадальнае грамадства. Там не было такіх рэчаў, якія былі ў савецкі час, – высялення адных, засялення іншых. А гэта сацыяльная інжынерыя. І ўсе гэтыя групы паўстаюць у выніку пэўных палітычных крокаў пэўнай мэтанакіраванай палітыкі. Мы ўвесь час натыкаемся на шматслойнасць і розныя парадыгмы. І ў спробах знайсці гэта нам яшчэ прыйдзецца шмат дзідаў зламаць, пакуль мы знойдзем агульныя канцэптуальныя падыходы. Не сказаўшы гэтага, нельга прыступаць да дыскусіі.

Рэпліка з залы: Я хацеў толькі адну рэч удакладніць наконт стратэгіяў асіміляцыі габрэяў. Непадаванне нацыянальнасці, а падаванне толькі мовы ці рэлігіі – яно не было ўнікальным для Расейскай імперыі. У Аўстра-Венгерскай імперыі габрэі таксама не былі этнічнасцю, гэта была рэлігійная супольнасць. Ідыш таксама не ўпісваўся ў перапісы насельніцва. Там агульныя перапісы насельніцтва пачаліся яшчэ ў другой палове XVII стагоддзя, і там таксама існавала катэгорыя веравызнання і катэгорыя мовы. І большасць габрэяў пісалі або нямецкую, або польскую мову ў залежнасці ад рэгіёну. Гэта рэч, характэрная для ўсіх трох імперыяў: Германскай, Аўстра-Венгерскай і Расійскай. Расійская імперыя, можа, была нават больш ліберальнай у гэтым сэнсе: якім чынам мова акрэслівалася, было больш свабодным, бо ў Аўстра-Венгрыі нельга было запісацца, што ты гаворыш на ідыш, трэба было запісацца, што ты гаворыш на нямецкай мове.

Рэпліка з залы: Як вы ацэньваеце сённяшнюю дзяржаву, сённяшнюю палітыку – якую ідэнтычнасць яна фармуе?

Ф. А.: Каб трошкі правакаваць – наконт нацыяналізму ёсць такая старая спрэчка, дакладней думка, што ёсць усходні і заходні нацыяналізм. Было калісьці такое меркаванне, што ўсходні нацыяналізм такі дрэнны, этнічны, а заходні такі французскі, палітычны, “civic”. Я ўвогуле не лічу, што такі падзел дзейнічае. Калі мы бліжэй паглядзім на Францыю або Англію, то зразумела, што там этнічнасць мае важнае значэнне. Але мне здаецца так ці інакш цікавым, што палітыка дзяржавы дастаткова палітычная ў сэнсе грамадскім, у сэнсе “civic”. Вельмі цікава, што этнічнасць у практыцы сённяшняй дзяржавы засталася такім хутчэй упрыгожаннем, у фестывальным сэнсе, гэта дадатак.

Для мяне была цікавай, напрыклад, спрэчка наконт мовы пашпартоў – абавязковай транслітарацыі. Для мяне, напрыклад, беларускасць пераважнай большасці жыхароў Беларусі заключаецца ў тым, што яны прымушаныя падчас усяго жыцця з гэтай беларускай транслітарацыяй жыць. Ім цяжка, бо насамрэч ён, напрыклад, Жэня, а ўсё жыццё ў іх Яўген у пашпарце. І пачынаецца праблема, калі з гэтага робіцца адрас электроннай пошты. І вельмі цікавы момант, што зусім нядаўна ў Менску было рашэнне гэта адмяніць, што зараз можна будзе прасіць транслітарацыю даваць расійскую.

Рэпліка з залу: Я прачытаў у вашай кнізе пра Горадню, што там няма ніводнай спасылкі на Юзефа Мацкевіча ці на Герлінга-Грудзінскага. Вы, гісторыкі, можаце апераваць такімі фактамі, але ўсё ж такі раіў пакуль гэтую кніжку не перакладаць, а яшчэ пакапацца дзесьці. Гэта цікава, але нішто не заменіць, напрыклад, рэпартажу Юзэфа Мацкевіча, які адмыслова прыехаў сюды ў Гродна разбіраць працэс 1935 года. Мне здаецца, што вельмі мала мы гаворым сёння пра гэтую ідэю краёвасці, прадстаўнікі якой пагаджаліся ў тым, што ў гэтай краіне, у былым ВКЛ, усім нацыям павінна быць добра, тут няма генеральнай, тытульнай нацыі, а ўсе нацыі маюць права на такі самы добры лёс – і малыя, і вялікія. І гэта геніяльная ідэя, якая можа вывесці, мне здаецца, нашу краіну далей.

Ф. А.: Я на гэта магу адказаць трошкі іншае. У кнізе Герлінг-Грудзінскі, натуральна, ёсць. Ёсць і Тарашкевіч, які тут сядзеў у вязніцы.

Рэпліка з залу: Фелікс, прабач, я скажу пра Тарашкевіча, а то забыўся сказаць. Калі я чытаю дзённікі 1918–1919 гадоў беларускіх дзеячаў, то мне здаецца, што яны не ёсць, як кажуць палякі, “na wysokości zadania”. Яны не [дараслі] да той ролі, якая была ім прыгатаваная, якую яны павінны былі адыграць. І таму гэта ўсё так хутка скончылася.

Ф. А.: Мы можам яшчэ назбіраць цікавых момантаў, але – я, можа быць, вяртаюся да першага суразмоўцы – пытанне насамрэч канцэптуальнае. Як усё тое, што адбывалася на працягу ХХ стагоддзя, можна злучыць у адзін наратыў? Я рашыўся напісаць не наратыў у сэнсе народнай гісторыі, а вырашыў гэта рабіць у культуралагічным сэнсе якраз наконт пытання, як этнічнасць змянялася на працягу ХХ стагоддзя. Але насамрэч застаецца такое пытанне, як распавесці ўсю гісторыю Гародні. Калі я пачаў працу, то не было напісана гісторыі Гародні ХХ стагоддзя. Не было таксама гісторыі Другой сусветнай вайны ў цэлым, не толькі нямецкай акупацыі. І тады яшчэ не было кнігі “Гродназнаўства” – гэта першая кніга, якая распавядае гісторыю Гародні ад пачатку да канца ХХ стагоддзя. Гэта дзве справы: гэта канцэптуальная справа, як раскрыць гісторыю ад Сярэднявечча да мадэрных часоў ці сучаснасці; а з другога боку ёсць праблема, што шмат якія з гэтых аспектаў, асабліва ў ХХ стагоддзі, не разгледжаныя, а матэрыялаў вельмі шмат у архіве. У тым сэнсе я згаджаюся, што яшчэ шмат працы наперадзе, што мы яшчэ шмат якія аспекты не раскрылі.

Рэпліка з залы: Шмат гаворкі ішло пра тэхналогіі ўлады. Але якая роля нацыянальных ідэяў?

Ф. А.: Калі пачаліся ўсялякія палітычныя рухі ў ХІХ стагоддзі (у тым ліку нацыянальныя, сацыялізм, камунізм, краёвая ідэя), праблема і тады была: як выйсці на масы? І не толькі як выйсці да іх, але і як іх мабілізаваць? Як дзейнічаць з дапамогай тых рэсурсаў, якія маюцца, тых медыйных каналаў, якія ў той час былі. Сітуацыя ў прынцыпе нагадвае сённяшнюю. Як з дапамогай гэтых каналаў дайсці да вялікай колькасці людзей так, каб асобныя людзі лічылі сябе часткай пэўнай групы? І ў тым сэнсе нацыянальныя рухі былі вельмі важныя. Я не сказаў бы, што яны былі бяздарныя. У іх было мала рэсурсаў, яны – у беларускім выпадку – вельмі позна пачаліся, і водгук быў абмежаваным, можна так сказаць. Але так ці інакш мы сёння знаходзімся ў беларускай дзяржаве, Гродна зрабіўся беларускім горадам так ці інакш. У гэтым сэнсе я сказаў бы, што не адзіны фактар, але вельмі важны заключаецца ў тым, як мабілізаваць групу, як стварыць увогуле гэту ідэю, што ёсць група ў нацыянальным сэнсе. Нават калі сёння большасць людзей сябе не ўяўляе ў такім нацыянальным плане.

Рэпліка з залы: Дзякуй за выступленне, вельмі цікавае і грунтоўнае. Я ў нечым расчараваны, бо спрэчкі з табой, напрыклад, не атрымаецца, бо я шмат з чым згодны. Але тут цікавая рэч узнікае: было пытанне пра нацыянальныя рухі, ці не здаецца табе, што тут парадаксальны выпадак, калі рухі з аднаго боку стваралі базу для мультыкультуралізму, культуру ў сучасным разуменні; з іншага боку яны былі накіраваныя ў першую чаргу на сябе і бачылі іншую культуру, іншую этнічную групу хутчэй як ворага?

Рэпліка з залы: Трэба сказаць, што некаторыя этнічнасці ў савецкія часы былі проста забароненыя. Напрыклад, у Літве магла быць опцыя паляка ў савецкі час, а ў Беларусі з гэтым былі сур’ёзныя праблемы.

Ф. А.: Была такая опцыя, але правоў у сувязі з гэтай опцыяй не было.

Рэпліка з залы: Яшчэ, дарэчы, важна з гэтым фестывалем, што ён стварае такі варыянт інтэрактыўнасці паміж уладамі і (не зусім) грамадзянскай супольнасцю, стварае поле і паказвае магчымасці, куды можна і куды нельга. Мы прывыклі казаць пра тое, што савецкая ўлада ўсё толькі навязвала, але насамрэч працэс быў вельмі інтэрактыўны: вось тут, калі ласка, можна, а тут – нельга. І атрымліваецца, што цяпер можна сабе ўявіць рускіх у какошніках, а палякаў без кракаўскага строю – нельга таксама ўявіць. Пры тым што мясцовая польская ідэнтычнасць куды багацейшая, і ў Польшчы шмат хто пакеплівае, дарэчы, з таго, што іх у Беларусі, у Літве, у Сібіры сустракаюць кракаўскімі строямі.

Ф. А.: Калі я са студэнтамі быў на фестывалі, то для нас самы дзіўны падворак быў, вядома, нямецкі.

Рэпліка з залы: Ці не здаецца табе, што гэты фестываль – гэта апафеоз штучнага мультыкультуралізму ў нас?

Ф. А.: Я не сказаў бы, што ён штучны, бо там ёсць сапраўдныя акторы, якія сапраўды рыхтуюцца. Для іх гэта важна ў той момант. Гэта не аднабаковы працэс, тыя арганізацыі, якія ўдзельнічаюць у падрыхтоўцы, робяць гэта для сябе ў тым ліку. І ў тым ліку, каб выразіць нейкую сваю адметнасць. І зразумела, што гэта не тая адметнасць, з якой мы маем дачыненне, калі жывем у шматпавярховым будынку і ведаем, дзе жыве каталік ці паляк. Ён жа не будзе хадзіць у кракаўскім строі, каб паказаць. Мы з іншых прычын гэта ведаем. Ці калі мы вучымся ў звычайнай расейскамоўнай школе ў Гародні, там таксама ёсць пэўныя моманты, калі там робіцца націск на тое, што ў нас шматнацыянальнае грамадства. А ў штодзённым жыцці гэтага няма асабліва. Фестываль адбываецца раз на два гады, можна адпачыць пасля яго.

Рэпліка з залы: Мне здаецца, гэта залежыць яшчэ ад таго, ці гэтая меншасць відочная, фізічна, на вуліцах горада, ці яна невідочная. Паляк, беларус, украінец, расеец – іх па выглядзе адрозніць у горадзе вельмі цяжка. Але калі вы паглядзіце, як людзі рэагуюць на падворкі азербайджанцаў ці армян на фестывалі – гэта выклікае ў іх эмоцыі вельмі моцныя і жаданне паказаць, што мы таксама тут жывем, што мы не такія страшныя і гэтак далей. У паўсядзённым жыцці большасць людзей армянаў і азербайджанцаў увогуле не адрозніваюць, хаця гэта вельмі розныя нацыянальнасці. І тут ёсць нейкая магчымасць сябе выказаць, паказаць. Праблема гэтага фестывалю, мне здаецца, перадусім у бюракратычнасці і абмежаванасці. Ён зрабіўся трошкі занадта рытуалізаваным.

Мы кажам, што ў нас такая неасаветызацыя ці постсаветызацыя, але нам паказваюць такія нацыянальнасці, якія ў Савецкім Саюзе не мелі этнічнай ці квазідзяржаўнай рэпрэзентацыі. Ёсць карэйцы, ёсць немцы. Нам пачалі паказваць індыйцаў, венесуэльцаў, галандцаў (якія вельмі неэтнічна, нефалькларыстычна сябе паказваюць). І гэтыя рэчы нейкім чынам пашыраюцца. Пытанне – куды гэта ўсё ідзе?

Ф. А.: Цікава, што першапачаткова фестываль быў пра мясцовую супольнасць. І паколькі людзі тут з выгляду не вельмі адрозніваюцца, вельмі важныя іншыя рэчы, а іх не так шмат можа быць. Гэта мова, рэлігія і нейкія палітычныя моманты, у асноўным. І акурат у гэтай канстэляцыі беластоцка-віленска-гарадзенскай беларуская опцыя была вельмі слабая, якраз у сувязі з гэтай праблемай. Ёсць больш тонкія моманты наконт палякаў і гэтак далей, але гэта акурат у сувязі з праблемай, што людзі не моцна адрозніваюцца.

А з фестывалем так дзіўна атрымліваецца, што ён робіцца ўсё большым. Потым усе савецкія народы з’явіліся, а зараз ідзе працэс глабалізацыі.

Рэпліка з залы: Два словы наконт праблемы нацыянальнай ідэі і мультыкультуралізму. Нацыянальную ідэю не трэба разумець у катэгорыях нацыянальнага эгаізму, калі казаць асабліва пра нашу гісторыю. Віктар прыгадаў краёўцаў, і шмат было беларусаў – прыхільнікаў краёвай ідэі. І калі казаць пра тое, што нацыянальныя ідэі прыжываюцца на гэтай зямлі, яны не зыходзяць адтуль, з Варшавы, то тут ёсць рэальныя магчымасці гэтым нацыянальным ідэям у нейкай ступені кантактаваць. Можна шмат прывесці прыкладаў кантакту паміж беларусамі і палякамі ў самыя жорсткія моманты іх барацьбы і гэтак далей. Тут нацыянальная ідэя адыгрывае ролю неадназначную.

Ф. А.: Галоўная розніца паміж этнічнасцю і нацыянальнасцю – гэта тое, што этнічнасць можа мець дачыненне да самой глебы (дзе ты жывеш), але гэта не ў сэнсе мадэрнай дзяржавы. А да Першай сусветнай вайны і Другой сусветнай вайны гэта быў важны момант – у якой дзяржавы будзе гэтая тэрыторыя, і ці ўвогуле будзе гэтая дзяржава існаваць. А пасля Другой сусветнай вайны, калі было зразумела для ўсіх, што гэтыя межы такімі і застануцца, за тэрыторыю няма сэнсу праводзіць барацьбу.

Рэпліка з залы: Тут трэба пра феномен тутэйшасці яшчэ казаць.

Ф. А.: Гэта добры прыклад і пытанне да вас. Я шукаю тутэйшасці, але ў чым яна на сённяшні дзень? Можна пайсці ў вёску, і зразумела, што яна там ёсць. Але, напрыклад, у чым яна заключаецца ў горадзе?

В. Ш.: Я вот всё тоже думаю, как мультикультурализм наилучшим способом использовать для нашей ситуации. У меня возникла мысль: ведь мультикультурализм на Западе возник не просто потому, что существуют разные этнические группы, а потому, что оказалось, что ценности этих этнических групп не состыкуются просто так. Например, появились мусульманские общины, которые запрещают женщинам так же участвовать в общественной жизни, как это делало большинство женщин в западных обществах. Если на группы в беларусском обществе посмотреть вот так, то действительно сообщества сейчас борются за права: женщины борются за свои права, есть те, кто защищает беларусскую традиционную культуру. Я говорю о том, что есть разные группы – они начинают артикулировать свои права, это важно. И, может быть, в этом смысле мультикультурализм может работать – мы описываем эти группы и думаем, как культурно их обозначать. В общем, их мир ценностей – это и есть культура. Но еще нужно понять, что это за ценности. Вот женщины, которые борются за свои права, – мы всё активней слышим их голоса. Это что за феномен? В Беларуси тоже были свои традиции, мы можем в национальном смысле об этом думать, можем в советском смысле думать (есть советская традиция эмансипаторская), в европейском. Просто, может быть, на эту культуру по-другому взглянуть – как на многообразие групп, которые борются за свои права. И наша задача – как-то думать, как они могут сосуществовать, как нам жить вместе в этом пространстве, но именно как таким активным гражданам, которые и сегодня борются за свои права, и думают, какие предпосылки это имело в истории, и так далее. Или это уже не мультикультурализм?

Ф. А.: Калі мы будзем думаць толькі пра этнічныя групы і пра грамадства як суму розных этнічных групаў, то гэта бессэнсоўна – нібыта ёсць толькі адна магчымасць выразіць сваю адметнасць. Гэта толькі адно вымярэнне будавання ідэнтычнасці. Я думаю, тут важна ўспомніць пра тое, што беларускае грамадства мае вельмі шмат вымярэнняў. І на сённяшні дзень, і савецкі момант вельмі важны. Ёсць шмат лайфстайлавай разнастайнасці (я хардрокер, я слухаю папсу). Важна памятаць, што гэтыя групы могуць з’явіцца ў вельмі розным ракурсе.

Яшчэ такі цікавы момант: вельмі важна, што на сённяшні момант Беларусь – амаль неміграцыйная краіна. Гэта можа хутка змяніцца ў сувязі з дэмаграфічнымі пераменамі. Пасля ХХ стагоддзя вельмі цікава для мяне, што адносіны да немцаў у Гародні вельмі пазітыўныя. Нават тое пакаленне, якое насамрэч шмат страціла, мае вельмі пазітыўныя адносіны да немцаў як да народу і да Нямеччыны як краіны. Калі я падарожнічаю па Беларусі (у Вільні тое самае), то чую: ну вот немецкие машины, вот “Мерседес» – ну класс, но когда на немецких фабриках появились турки, качество стало хуже. І тут ёсць такі момант: Нямеччына – супер, але што ў гарадах адна траціна мусульманаў – гэта нядобра. Калі б у Беларусі былі больш відавочныя групы мігрантаў, якія насамрэч адрозніваюцца ад мясцовых постсавецкіх грамадзянаў, то было б вельмі відавочна, што беларусы не такія ўжо цярпімыя і мірныя.

У Менску мы маем некалькі тысячаў студэнтаў не з Беларусі, і акрамя іх мы амаль што не маем міграцыі ў Беларусі. Так было не заўжды, але цяпер такая даволі стабільная сітуацыя, хоць яна можа змяніцца. Таму я быў бы асцярожны ў дачыненні мультыкультуралізму ў Беларусі, бо ў нейкім сэнсе ў беларусаў ужо няма навыку жыць з людзьмі, якія іншыя, бо ў пэўным сэнсе ўсе тут постсавецкія людзі. Можна ўспомніць пра дзеда-паляка (у тым ліку, каб атрымаць карту паляка), можна ўспомніць нават пра нейкага яўрэйскага прадзеда, але ў прынцыпе мы маем дачыненне з дастаткова гамагенным грамадствам.

Рэпліка з залы: Дзяржава таксама настройвае людзей супраць іншых.

Рэпліка з залы: Беларуская талерантнасць – гэта прыгожая рамантычная легенда, якая можа рассыпацца адразу. Тую ж вайну апошнюю згадаць… Я займаюся вуснай гісторыяй і вельмі рэдка магу пачуць кепскія словы пра немцаў, затое пастаянна гучыць: свае – найгоршыя.

Ф. А.: Вось і пагутарылі пра мультыкультуралізм… Але я ўсё ж такі задам пытанне: на вашу думку, ці мае сэнс гаварыць пра мультыкультуралізм у сённяшняй Беларусі?

В. Ш.: Мы вроде пришли к тому, что нет. Гомогенное общество… Мультикультурализм, может быть, нам нужен не снаружи, когда мы на Беларусь смотрим, а изнутри, чтобы артикулировать разнообразие. Группы эти есть, люди себя идентифицируют с сообществами, у этого есть национальная история, советская история, в каждом случае свои нарративы. И всё это нужно описывать, соотносить друг с другом, например, как национальное и советское сосуществует.

Рэпліка з залы: У нас праблема нават унутрынацыянальнага дыялогу. Якую ні вазьмі групу, прафесійную нават, тыя ж гісторыкі…

Ф. А.: Можа, не мультыкультуралізм у палітычным сэнсе ў адносінах да нацыянальных групаў, а каб увогуле паміж групамі былі нейкія адносіны. Каб увогуле пра іх правы, у тым ліку палітычныя, можна было гаварыць, такая група павінна спачатку сфармавацца як група. Людзі павінны самі адносіць сябе да гэтай групы, і павінна быць нейкая камунікацыя паміж імі.

В. Ш.: Получается, люди себя должны причислить к сообществу, но другая группа должна признать, сказать: да, вы имеете право на существование, давайте будем друг другу помогать.

Ф. А.: Мне здаецца, больш важны момант тут унутры. Праблема, хутчэй за ўсё, унутрыграмадская.

В. Ш.: Может быть, не хватает до сих пор терминов, нарративов?

Рэпліка з залы: У нас праблема не толькі паміж рознымі групамі. У нас нават існуе да сённяшняй пары вельмі стэрэатыпнае бачанне розных рэгіёнаў Беларусі.

Ф. А.: Я прапаноўваю працягнуць размову за кавай. Дзякуй, што прыйшлі, што дзве гадзіны падыскутавалі. Дзякуй усім і да хуткіх сустрэчаў!

Заўвагі:
[1] Маецца на ўвазе кніга Palimpsest Grodno: Nationalisierung, Nivellierung und Sowjetisierung einer mitteleuropäischen Stadt 1919-1991. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag 2011.

Лекцыя і дыскусія арганізаваныя ў супрацоўніцтве з "Тваім стылем". Фота Jan Lelevič

ackermann111.jpg

ackermann16_sm.jpg

ackermann20.jpg

ackermann211_1.jpg

ackermann212.jpg

ackermann22.jpg

ackermann23.jpg

ackermann24.jpg

Страницы